افزایش ۱۷۶درصدی واردات قیر از گذرگاه خورگوس، فرصت تازه‌ای برای صادرکنندگان ایرانی ایجاد کرده؛ فرصتی که البته هزینه حمل‌ونقل می‌تواند این مزیت را از بین ببرد.
افزایش ۵/۱۷۶درصدی واردات قیر نفتی چین از گذرگاه مرزی خورگوس، بار دیگر موضوع رقابت مسیرهای صادراتی ایران به بزرگ‌ترین اقتصاد آسیای شرقی را مطرح کرده است. اگرچه اختلاف قیمت قیر در بازار ایران و چین در نگاه نخست از فرصت سودآوری صادرات حکایت دارد اما افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، محدودیت‌های ترانزیتی و پیچیدگی تشریفات گمرکی، دستیابی به این سود را با ابهام روبه‌رو کرده است. بررسی مسیرهای زمینی، ریلی و دریایی نشان می‌دهد که مزیت رقابتی ایران بیش از آنکه به قیمت محصول در مبدا وابسته باشد به توان صادرکنندگان در کاهش هزینه نهایی تحویل کالا در مقصد بستگی دارد.
نشریه تخصصی بیتومین مگ (BitumenMag) در گزارشی با عنوان «صادرات قیر ایران به چین؛ کدام مسیر اقتصادی‌تر است؟» می‌نویسد: آمار گمرکی چین نشان می‌دهد واردات قیر نفتی از گذرگاه خورگوس در مرز چین و قزاقستان طی ۹ماه نخست سال جاری میلادی به حدود ۴۹هزار تن رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۵/۱۷۶درصد افزایش داشته است.
با این حال این نشریه تاکید می‌کند که آمار مذکور به معنای افزایش صادرات قیر ایران به چین نیست زیرا اطلاعات منتشرشده مبدا محموله‌ها را مشخص نمی‌کند و سهم حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی نیز از یکدیگر تفکیک نشده است.
اهمیت این موضوع برای ایران از آنجا ناشی می‌شود که قیر یکی از فرآورده‌های صادراتی زنجیره نفت محسوب می‌شود و در تجارت آن، هزینه انتقال محصول می‌تواند بخش قابل‌توجهی از قیمت نهایی را تشکیل دهد. به همین دلیل، حتی برخورداری از قیمت رقابتی در مبدا نیز تضمین نمی‌کند که صادرکننده بتواند در بازار مقصد با سایر عرضه‌کنندگان رقابت کند.
از سوی دیگر موقعیت جغرافیایی ایران امکان استفاده از چند مسیر متفاوت را فراهم کرده؛ مسیرهایی که هرکدام از نظر زمان تحویل، هزینه حمل، تعداد مرزهای عبوری و دسترسی به بازارهای داخلی چین شرایط متفاوتی دارند. در چنین وضعیتی انتخاب میان جاده، راه‌آهن و دریا به یکی از تصمیم‌های اصلی تجاری صادرکنندگان تبدیل شده است.
خورگوس و آپرین؛ رقابت جاده و ریل برای ورود به چین
یکی از مسیرهای قابل بررسی برای صادرات قیر ایران، انتقال زمینی محموله از مرز سرخس به ترکمنستان و سپس عبور از ازبکستان و قزاقستان برای ورود به چین از گذرگاه خورگوس است. مسیر دیگری نیز از طریق ترکمنستان، ازبکستان و قرقیزستان به گذرگاه ایرکشتام در مرز چین می‌رسد.
نشریه بیتومین مگ در تحلیل این مسیرها می‌نویسد که توسعه کریدورهای حمل‌ونقل آسیای مرکزی، امکان دسترسی زمینی به بازار چین را افزایش داده است اما فعال‌بودن یک مسیر ترانزیتی به معنای اقتصادی‌بودن حمل قیر از آن مسیر نیست.
نوع بسته‌بندی، ظرفیت کامیون، هزینه عبور از مرزها و مقررات مربوط به حمل فرآورده‌های نفتی از عواملی هستند که می‌توانند قیمت نهایی محموله را تغییر دهند. قیر ممکن است در بشکه، جامبوبگ یا به‌صورت فله حمل شود و هر یک از این روش‌ها به تجهیزات و خدمات متفاوتی نیاز دارد.
موقعیت جغرافیایی خریدار چینی نیز اهمیت زیادی دارد. برای مشتریان مستقر در استان سین‌کیانگ و مناطق غربی چین، مسیر خورگوس ممکن است مزیت بیشتری داشته باشد زیرا محموله بدون نیاز به ورود از بنادر ساحلی شرقی، به بازار غرب چین می‌رسد. درمقابل برای مشتریان گوانگژو، نینگبو و سایر مناطق ساحلی، هزینه انتقال زمینی کالا در داخل چین می‌تواند این مزیت را کاهش دهد.
درکنار جاده راه‌آهن نیز به یکی از گزینه‌های صادرات قیر تبدیل شده است. بیتومین مگ در گزارش خود به ظرفیت بندر خشک آپرین اشاره کرده و آن را یکی از نقاط قابل استفاده برای طراحی مسیر ریلی صادرات قیر به چین معرفی می‌کند.
براساس اطلاعیه منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶، بندر خشک آپرین امکان ارائه خدمات حمل کانتینری و آماده‌سازی محموله‌های قیر را دارد هرچند شرایط گمرکی قیر طبیعی و نفتی متفاوت است بنابراین راه‌آهن زمانی می‌تواند گزینه رقابتی باشد که صادرکننده به حجم کافی بار، نرخ مشخص
حمل و برنامه قابل اتکای تحویل دسترسی داشته باشد.
مهم‌ترین بخش‌های گزارش بیتومین مگ به اختلاف قیمت قیر ایران و چین اختصاص دارد؛ اختلافی که در نگاه نخست فرصت صادراتی قابل‌توجهی را نشان می‌دهد.
براساس ارزیابی WPB در هفته سوم اکتبر، قیمت قیر گرید۶۰/۷۰ ایران حدود ۳۸۳ دلار به ازای هر تن در محل کارخانه بوده است. در همان مقطع، قیمت ارزیابی‌شده محصول مشابه در بنادر نانشا و گوانگژو چین حدود ۷۰۸دلار به ازای هر تن برمبنای CFR اعلام شده است. به این ترتیب اختلاف اسمی قیمت به حدود ۳۲۵ دلار در هر تن می‌رسد اما این رقم به معنای سود صادراتی نیست.
قیمت درب کارخانه ایران شامل هزینه‌های انتقال کالا تا مقصد نیست در حالی که قیمت CFR هزینه حمل دریایی تا بندر مقصد را دربر می‌گیرد بنابراین مقایسه این دو نرخ بدون در نظر گرفتن تفاوت شرایط تحویل، می‌تواند تصویری غیرواقعی از سودآوری ارائه دهد.
صادرکننده باید علاوه بر قیمت خرید قیر، هزینه حمل داخلی، بسته‌بندی، بارگیری، خدمات گمرکی، ترانزیت، بیمه متناسب با قرارداد و حمل بین‌المللی را محاسبه کند. هزینه تامین مالی و احتمال توقف محموله در مرزها نیز می‌تواند بر سود نهایی تاثیر بگذارد.
از سوی دیگر نوسان قیمت قیر در چین ریسک دیگری برای صادرکنندگان است. کاهش قیمت محصول در فاصله انعقاد قرارداد تا تحویل محموله ممکن است حاشیه سود پیش‌بینی‌شده را کاهش دهد. به همین دلیل نشریه بیتومین مگ تاکید می‌کند که مقایسه قیمت مبدا و مقصد به‌تنهایی برای انتخاب مسیر صادراتی کافی نیست و معیار اصلی باید هزینه تمام‌شده تحویل کالا براساس شرایط مشخص قرارداد باشد.
مسیرهای جایگزین چقدر اقتصادی هستند؟
درکنار کریدورهای آسیای مرکزی، مسیرهای ترکیبی زمینی و دریایی نیز برای صادرات قیر ایران به چین قابل بررسی هستند. یکی از این گزینه‌ها انتقال محموله از مرز بازرگان به ترکیه و سپس ارسال دریایی آن از بنادر مرسین یا اسکندرون به چین است.
بیتومین مگ در بررسی این مسیر می‌نویسد که حرکت اولیه محموله به سمت غرب، هزینه حمل و عملیات بندری را افزایش می‌دهد بنابراین اقتصادی بودن آن به نرخ واقعی حمل دریایی و هزینه خدمات بندری بستگی دارد.
براساس اطلاعات منتشرشده در ۲۳ اکتبر، قیمت پیشنهادی قیر گرید ۶۰/۷۰ در بندر اسکندرون بین ۵۷۰تا۵۸۰دلار به ازای هر تن برمبنای FOB بوده است. قیمت‌های پیشنهادی تحویل محصول از بنادر ترکیه به نانشا و گوانگژو چین در محدوده ۶۸۸ تا ۷۲۸ دلار به ازای هر تن برمبنای CFR قرار داشته است. با این حال این ارقام نرخ فروش محصول هستند و نمی‌توان آنها را معادل هزینه حمل قیر ایرانی از مسیر ترکیه دانست.
عمان نیز یکی دیگر از گزینه‌های ترانزیتی بوده اما تغییر مقررات خدمات انتقال مجدد کالا میان کانتینرها از اول نوامبر۲۰۲۶ در برخی بنادر این کشور ضرورت بررسی دقیق شرایط بندری و گمرکی را افزایش داده است.
پاکستان نیز به دلیل دسترسی به بنادر کراچی قاسم و گوادر و مسیر زمینی خنجراب می‌تواند مورد توجه قرار گیرد هرچند محدودیت‌های مرزی و ابهام درباره امکان عبور محموله‌های قیر ریسک اجرایی این گزینه را بالا می‌برد.
نتیجه آنکه مزیت صادراتی ایران تنها در ارزان‌تر بودن قیر در مبدا خلاصه نمی‌شود. سودآوری واقعی زمانی مشخص خواهد شد که هزینه کامل حمل، ترانزیت و تحویل کالا در چین محاسبه شود.
- منبع خبر : جهان صنعت
